بیات راجه

هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جریده عالم دوام ما

برگ سبز 271 . ابوعطا

آواز : سیاوش شجریان . سه تار : احمد عبادی. تنبک :جهانگیر ملک . گوینده: روشنک

اشعار متن برنامه : عماد خراسانی، جلال همایی . غزل آواز : سعدی

شب فراق که داند که تا سحر چند است

                   مگر کسى که به زندان عشق دربند است

بگفتم از غم دل راه بوستان گیرم

                    کدام سرو ،  به بالاى دوست مانند است

پیام من که رساند به یار مهر گسل

                      که برشکستى و ما را هنوز پیوند است

قسم به جان تو گفتن طریق عزت نیست

                به خاک پاى تو کان هم عظیم سوگند است

ز دست رفته نه تنها منم درین سودا

                چه دست‌ها که ز دست تو بر خداوند است

ز ضعف طاقت آهم نماند و ترسم خلق

              گمان برند که سعدى ز دوست خرسند است

ابوالحسن صبا از موسیقیدانان و آهنگسازان ایرانی است که صدای ویولن را به خدمت موسیقی ایرانی گرفت. وی یکی از شخصیتهای برجسته در موسیقی و هنر ایران در نیمه اول قرن بیستم است. صبا باشاگردانی که پرورش داد و با روشهایی که در نواختن سازهای ایرانی نوشت، روی نسل های بعد از خود اثر شگرفی گذاشت. وی به روایتی در سال ۱۲۸۱ و به روایت دیگری در چهاردهم فروردین ماه ۱۲۸۲، در محله ظهیرالسلام تهران زاده شد. پدرش، ابوالقاسم خان کمال السلطنه، مردی از خاندان فضل وهنر نوه محمودخان صبا، ملک الشعراى درباره فتحعلى شاه قاجار بود. ابوالحسن که بعدها نام جد بزرگش صبا را بری نام خانوادگی خود برگزید، از همان کودکی علاقه خاصی به موسیقی داشت به طوریکه در پنج سالگی به انگشتان پاهایش نخ می بست و با کمک دهانش صدای تار در می آورد. پدرش که خود اهل موسیقی بود و به آن علاقه داشت، صبا را در شش سالگی پیش دوستانش که از اساتید موسیقی بودند، برد تا به او نوازندگی بیاموزند.

صبای جوان آنچنان شیفته موسیقی بود که روزها سه تارش را به مدرسه می برد و در زنگ تفریح، همشاگردی هایش را دور خود جمع می کرد و برای آنها می نواخت. وی بسیاری از سازهای ایرانی را می نواخت و هر کدام را نزد استادان برجسته زمان خود یاد گرفته بود؛ ویولن از حسن خان هنگ آفرین، تار وسه تار از میرزا عبدالله و درویش خان، سنتور از علی اکبر شاهی، کمانچه از حسین خان و تنبک از حاجی خان ضربی.
علاقه و استعداد صبا در زمینه موسیقی باعث شد که وی رفتن به مدرسه عالی موسیقی را به کالج آمریکایی ترجیح دهد. در سال۱۳۰۲ کلنل علینقی وزیری، از تارنوازان برجسته تاریخ موسیقی ایران، مدرسه عالی موسیقی را تأسیس نمود و ابوالحسن صبا در آنجا مشغول به تحصیل شد. از همان جا بود که صبا با ایجاد سبک جدیدی در نواختن ویولن تأثیر شگرفی در نحوه نواختن آن در موسیقی ایرانی گذاشت. وی معتقد بود که قبل از این مدرسه، ویولن در موسیقی ایرانی به طرز مخشوشی نواخته می شد که شایسته آن نبود و در حقیقت ویولن از روی کمانچه مشق می شد.صبا در ۲۲ سالگی دانشجوی ممتاز و تکنواز برنامه های مدرسه عالی موسیقی شد و مورد احترام و تشویق اساتید و دوستانش قرار گرفت. نخستین اثر ضبط شده صبا قطعه «زرد ملیجه» با ویولن بود که در میان دو بند سرود «ای وطن» به صدای روح انگیز در سال ۱۳۰۶ در قالب صفحه تولید شد، که بسیار هم مورد توجه قرار گرفت.
استاد صبا در سال ۱۳۰۶ از طرف استاد علینقی وزیری مأمور شد تا در رشت مدرسه ای مخصوص موسیقی تأسیس کند. وی نزدیک به دو سال در رشت اقامت داشت. در طول این دو سال، علاوه بر تدریس موسیقی به روستاها و کوهپایه های اطراف رشت می رفت و به جمع آوری آهنگ ها و نغمه های محلی می پرداخت. او آنچه که در ساز نوازندگان یا نی چوپانان می شنید، به دقت به روی کاغذ می آورد. نوازندگان محلی تعریف می کردند که وقتی صبا به دیدارشان می رفت با چه دقتی به سازشان گوش می داد و می نوشت و با چه شور و اشتیاقی آنچه را که شنیده بود، برای ایشان می نواخت. صبا معتقد بود که منابع و سرچشمه های اصلی موسیقی سنتی ایرانی همان آهنگ ها و نغمه های محلی است. دکتر تقی تفضلی، نویسنده و موسیقی شناس، درباره صبا می گوید:

«صبا نگران بود که یک عده همیشه می گویند موسیقی ایرانی غم انگیز، پردرد و غمناک است. می گفت اگر قرار باشد که برای عوض کردن آن، بگردند که یک موسیقی نشاط انگیز پیدا کنند و خدای ناکرده ریشه آن موسیقی، موسیقی ایرانی نباشد، این صدمه و آسیبی است که به موسیقی ایرانی می خورد و نوعی از موسیقی بوجود می آید که ایرانی نخواهد بود. زیرا می بینیم عده ای هستند که موسیقی اصیل ایرانی را فراموش کرده اند و موسیقی که تحویل جوانها می دهند، چیزی که نیست، موسیقی اصیل ایرانی است! صبا از اشخاصی است که کاملاً سنت موسیقی ایرانی را حفظ کرده و باعث افتخار موسیقی ایرانی است.»
ذوق و شیوه پژوهندگی صبا در زمینه جمع آوری و تنظیم موسیقی محلی منحصر بفرد بود. ژاله، دخترش، در این زمینه می گوید: « یک روز درویشی از کنار منزل ما رد می شد و مشغول نواختن آهنگی بود. پدر را دیدیم که با عجله و با همان لباسِ منزل بیرون رفت و به دنبال درویش دوید تا آن ترانه را ثبت کند و از هر تکه برگه ای که در جیب داشت برای ثبت آن ترانه استفاده کرده بود.

بزودی می آئیم....

خبری در راهست........

سماع حضور, مردی  با اعتقاد و با ایمان بود. در اواخر عمر عادت او بر این بود که در خلوت اول وضو می گرفت بعد سنتور می زد از او پرسیدند: مقصود از این حرکت چیست؟ گفته بود : من وقتی ساز می زنم با خدای خود رازو نیاز می کنم انسان وقتی به طرف خدا می رود باید پاک و مطهر باشد با این وصف باید گفت این هنرمند به جایی رسیده بود که موسیقی را وسیله تزکیه نفس می دانست.

محمد اسماعیلی که از شاگردان برجسته استاد تهرانی است از قول استاد می گوید : آقای تهرانی همیشه می گفت: اول انسانیت بعد هنر, آموختن ضرب 99 چیز دیگر دارد که یکی از آن ها فقط زدن است تا بشود ضرب...

سازهای زهی مضرابی:

تار:   سه تار:   رباب:

تنبور-دوتار- قانون-چنگ

سازهای زهی ضربی:

سنتور

سازهای آرشه ای:

کمانچه – قیچک

سازهای بادی:

نی – قوشمه

سازهای ضربی:

تمبک – دف – دایره – دهل

1-دیدی ای دل که غم عشق دگر بار چه کرد    

                                   چون بشد دلبر و با یار وفادار چه کرد        درامد دشتی
2-آه از ان نرگس جادو که چه بازی انگیخت 

                                   وه از ان مست که با مردم هوشیار چه کرد درامد دشتی
3-اشک من رنگ شفق یافت ز بی مهری یار

                                   طالع بی شفقت بین که در این کار چه کرد بیات راجه
4-برقی از منزل لیلی بدرخشید سحر  

                                  وه که با خرمن مجنون دل افکار چه کرد              عشاق
5-ساقیا جام می ام ده که نگارنده غیب 

                                  نیست مغلوم که در پرده اسرار چه کرد          عشاق
6-آن که پر نثش زد این دایره مینایی  

                                 کس ندانست که در گردش پرگار چه کرد               بیات راجه 
7-فکر عشق آتش عم در دل حافظ زد و سوخت

                                 یار دیرینه ببینید که با یار چه کرد  عشاق دشتی شور

1-زکوی یار می اید نسیم باد نوروزی

                              از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی               درامد ماهور
2-چو گل گر هرده ای داری خدا را صزف عشرت کن

                              که قارون را زیان ها داد سودای زر اندوزی     گشایش
3-جو امکان خلود ای دل در این فیروزه ایوان نیست 

                              مجال عیش فرصت دان به فیروزی و بهروزی     خاوران
4-ندانم نوحه قمری به طرق جویباران چیست

                            مگر او نیز همچون من غمی دارد شبانروزی        شکسته  چهارگاه
5-به عجب علم نتوان شد ز اسباب طرب محروم

                            بیا ساقی که جاهل راهنی تر میرسد روزی      درامد چهارگاه
6-طریق کام جستن چیست ترک کام خود کردن 

                              کلاه سروری ان است که از این ترک بردوزی         زابل
7-جداشد یار شیرینت کنون تنها نشین ای شمع

                          که حکم اسمان این است اگر سازی اگر سوزی      شوشتری  ماهور

قسمت اول:

شور به دشتی:درآمد به سملی

شور به افشاری:رهاب به درآمد

شور به ماهور: سلمک به دلکش

شور به سه گاه: رهاب به درآمد

شور به نوا:حسینی به نهفت-حسینی به درآمد-رهاب به درآمد

شور به راست پنجگاه:قرچه و رضوی به درآمد

تصنیف خانه سودا با صدای همایون شجریان با آهنگسازی ضرابیان بر روی شعری از مولانا

درآمد همایون
شد زغمت خانه سودا دلم      در طلبترفت به هر جا دلم
از طلب گوهر گویای عشق    موج زند موج چو دریا دلم
گر نکنی بر دل من رحمتی     وای دلم وای دلم وای دلم
شوشتری
در طلب زهره رخ ماهرو         می نگرد جانب بالا دلم
روز شد و چادر شب می درد  در پی آن عیش و تماشا دلم
آه که امروز دلم را چه شد  دوش چه گفته است کسی با دلم

تصنیف جوانی با صدای مرحوم فوامی آهنگسازی یاحقی و شعر از نواب صفا

درآمد افشاری
ای جوانی رفتی ز دستم در خون نشتم  جوانی کجایی چرا رفتی که من از تو طرفی نبستم
غم پیری نبود دیری که در هم شکستم
جوانی را ز کف دادم رایگانی   کنون حسرت برم روز و شب بر جوانی 
عراق و فرود
نه هشیار و نه مستم ندانم چه هستم جوانی چو رفتی تو ز دستم
جامه دران
ندیدم سود از جوانی در زندگانی   چه حاصل از زندگانی دور از جوانی
عراق
 جفاها کشیدم دردها دیدم از مهربانان نا مهربانی
غمت را نهفتم در سینه اما با کس نگفتم راز نهانی
جامه دران
ندیدم سود از جوانی در زندگانی   چه حاصل از زندگانی دور از جوانی
رهاب و فرود
تویی جلوه شبانم  که چون جویمت نیابم
امیدم کجایی اگر در برم نیایی   بسازم با سوز هجر و داغ جدایی